انواع روش های نمونه‌گيري

معمولاً روش‌هاي نمونه‌گيري را به دو دسته عمده تقسيم مي‌كنند:

الف- روش نمونه‌گيري احتمالي (Probability Sampling) ب- روش نمونه‌گيري غيراحتمالي (Nonprobability Sampling)

روش نمونه گيري خوشه اي : در روش نمونه گيري احتمالي وضعيت به گونه اي است كه هر يك از افراد يا اشياء جامعه مورد مطالعه شانس مساوي و معمولاً يكسان براي انتخاب شدن در نمونه دارند. انتخاب هر يک از انواع نمونه احتمالي به ماهيت مسأله پژوهش، چارچوب نمونه گيري مناسب، هزينه، سطح دقت مطلوب، در نومنه و روش گردآوري داده ها بستگي دارد.

نمونه گیری احتمالی:

نمونه‌برداري تصادفي ساده (Simple Random Sampling)
نمونه‌گيري تصادفي سيستماتيك (Systematic Random Sampling)
نمونه‌گيري تصادفي طبقه‌بندي‌شده (Stratified Sampling)
نمونه‌گيري خوشه‌اي (Cluster Sampling)
روش نمونه گيري دو مرحله اي (Quota Sampling)

امروزه اعتبار روش نمونه‌گيري احتمالي خيلي بيشتر است و عموماً اين روش را يك روش علمي مي‌دانند. يك نمونه دقيق بايستي همان صفات كل جمعيت را داشته باشد. تأمين اين شرط فقط از طريق نمونه‌گيري احتمالي امكان دارد. قبل از شروع روشهاي نمونه گيري احتمالي متذكر مي شويم كه در هر يك از روشهاي نمونه گيري احتمالي روش يا شيوه اي كه بايد با استفاده از آن نمونه گيري بعمل آيد، بستگي به شرايط خاصي دارد، گاهي بهتر است در يك جامعه از يك روش استفاده كرد و گاهي در همان جامعه براي برآوردهاي ديگر (يا موضوعات ديگر) بهتر است روشهاي ديگر به كار رود اين روشهاي نمونه گيري گوناگون بوده و با هم فرق دارند.

1-نمونه‌گيري تصادفي ساده (قرعه كشي)

اگر در انتخاب نمونه ها براي هر يك از افراد جامعه شانس و احتمال مساوي در نظر گرفته شود، آن را روش نمونه گيري تصادفي مي نامند. براي بدست آوردن يك نمونه تصادفي ساده كافي است كه كليه افراد بصورت احتمالات مساوي در نظر منظور شوند
اين روش ساده‌ترين نوع نمونه‌گيري است. بدين صورت كه از فهرست اسامي جمعيت استفاده كرده و بطريقه احتمالي نمونه را انتخاب مي‌كنيم، پس در ابتدا ليست اسامي با شماره آنها لازم است. سپس با استفاده از جدول اعداد تصادفي نمونه موردنظر را انتخاب مي‌كنيم. البته در مواردي كه حجم نمونه كم مي‌باشد مي‌توان با نوشتن اسامي و انداختن تمام شماره‌ها در داخل كيسه‌اي و درنهايت با انتخاب تعدادي از افراد بعنوان نمونه اين كار را انجام داد. البته با استفاده از كامپيوتر نيز مي توان اين قرعه كشي را نيز انجام داد.

2-نمونه‌گيري تصادفي سيستماتيك (منظم)

در اين روش نيز مثل روش اول ليست،‌ فهرست و شماره‌گذاري لازم است.
مثلاً‌ اگر قرار است يك نمونه 100 نفري از ميان 1000 نفر انتخاب شود نسبت نمونه به كل جمعيت يك دهم مي‌شود. يك اعداد را بصورت تصادفي انتخاب كرده و بقيه اعداد را به نسبت (از هر دو نفر يك عدد) بدست آمده و انتخاب مي‌كنيم تا انتخاب افراد نمونه به 100 نفر برسد.

3-نمونه‌گيري تصادفي طبقه‌بندي شده

در نمونه گيري تصادفي براي هر يك از واحدها شانس و احتمال برابر در نظر مي گيرند، اين بدان دليل است كه اطلاعي از واحدهاي جامعه در دسترس نيست واي اگر اطلاع داشته باشيم كه تفاوت بين واحدها خيلي زياد است، در اين صورت مشخص كننده هاي آماري جامعه با استفاده از روش نمونه گيري اريب پيدا كرده و برآورد صحيح از آنها بدست نمي آيد. در اين حالت در نمونه گيري تصادفي از طبقه بندي جامعه كل به جامعه هاي جزء استفاده مي شود. به سخن ديگر اگر واريانس بين طبقات زياد ولي در داخل طبقات كم باشد در اين صورت جامعه را طبقه بندي مي نمايند. بدين ترتيب در داخل هر طبقه نمونه گيري مستقل انجام مي شود يعني با همان اصول مربوط به انتخاب تصادفي تعدادي از واحدها به عنوان نمونه انتخاب مي شوند. امتياز نمونه گيري طبقه بندي در آن است كه مي توان واحدهاي جامعه را به شكلي طبقه بندي كرد كه اولاً هزينه پژوهش كم شود، ثانياً به علّت كم بودن واريانس طبقات دقت آمار گيري بيشتر گردد.
البته هردو روش نمونه‌گيري تصادفي ساده و سيستماتيك علمي و احتمالي هستند ولي براي اينكه «نمايندگي» بدقت اعمال شود و نماينده كل باشد بايستي هرجاكه امكان دارد از روش طبقه‌بندي استفاده كرد،‌ چون ممكن است در روش‌هاي قبلي نمونه‌ها نماينده تمام طبقات و قشرها نباشد.
مثلاً اگر دانش‌آموزان يك مدرسه مدنظر هستند- الف- در مرحله اول مي‌شود همه افراد را برحسب سال تحصيلي طبقه‌بندي كرد. سال اول، دوم،‌ سوم و… ب- در مرحله بعد مي‌شود هركلاس (هرسال) را برحسب جنس (مرد يا زن) طبقه‌بندي كرد. ج- در مرحله سوم هرطبقه جديد را برحسب معدل جدا كنيم.
بنابراين هدف نهايي طبقه‌بندي كردن نمونه‌ اين است كه كل جمعيت را به دسته‌هاي همگون تقسيم‌بندي كرده و از هر دسته تعداد مناسب را انتخاب كنيم.
البته لازمه طبقه‌بندي، اطلاع صحيح از متغيرهايي است كه ممكن است افراد جمعيت براساس آنها باهم فرق داشته باشند. بنابراين اول بايستي نسبت هريك از تقسيمات را به كل جمعيت حساب كرد.

4-نمونه‌گيري خوشه‌اي

اگر در گروبندي جامعه واريانس بين طبقات كم ولي در داخل طبقات زياد باشد (عكس نمونه گيري مطبق) از روش نمونه گيري خوشه اي استفاده مي شود يعني در گروبندي جامعه بين طبقات (گروههاي) مختلف تفاوت زيادي وجود نداشته باشد ولي بين افراد هر طبقه تفاوت زيادي وجود داشته باشد، در اين صورت از روش نمونه گيري خوشه اي بهره مي گيريم (در اينجا هر طبقه را خوشه مي نامند)
در اين نوع نمونه‌گيري واحد انتخابي مثل بقيه «افراد» نيست بلكه «گروهي از افراد» مي‌باشد. يعني تعدادي از افراد براساس خصوصيات متغيرهاي موردمطالعه گروهي را تشكيل مي‌دهند.
بعنوان مثال اگر قرار است كه در بين افراد بالاي 15 سال شهروندان تهراني نظرسنجي بعمل آيد مي‌توان از ميان كل 22 منطقه تهران مثلاً 5 منطقه را بعنوان نمونه خوشه‌اي انتخاب كرد و به همين ترتيب در داخل هر منطقه يك يا دو حوزه و در داخل هر حوزه يك بلوك يا دو بلوك و درداخل هر بلوك از چند خانوار نظرسنجي كرد.
البته نمونه‌گيري خوشه‌اي دقت و ظرافت و اعتبار انواع ديگر نمونه گيريتصادفي را ندارد ولي مي‌شود تاحدودي اين نقيصه را با گرفتن نمونه‌هاي بزرگتر (از نظر اندازه) جبران كرد.

5-نمونه گيري دو مرحله اي

گاهي اتفاق مي افتد كه واريانس بين طبقات و در داخل طبقات هر دو زياد است در اين صورت آمارگيري نمونه اي را دو مرحله اي انجام مي دهند. بدين ترتيب كه از بين طبقات چند طبقه را به عنوان نمونه طبقات انتخاب نموده و سپس از بين واحدهاي آن طبقه چند واحد (فرد جامعه) را به عنوان نمونه انتخاب مي نمايند.

روش نمونه گيري غيراحتمالي:

در اين روش چارچوب نمونه گيري دقيق براي انتخاب حجم نمونه وجود دارد و معمولاً محقق نظرات شخصي و يا اشتهاري خود را در انتخاب افراد يا اشياء نمونه دخالت مي دهد.بطور کلي نمونه گيري غير احتمالي به روشهايي اطلاق مي شود که در آنها به دلايلي از جمله در دسترس نبودن همه اعضاءجامعه،کمبود وقت و.. امکان اجراي شرط برابري انتخاب براي همه اعضاء جامعه وجود ندارد.
اين روش نيز به اشكال مختلفي انجام مي گيرد كه در ذيل اشاره مي شود :

نمونه گیری های غیر تصادفی یا غیر احتمالی:

روش نمونه‌گيري سهميه‌اي (Quota Sampling)
نمونه هدفدار (عمومي) (Purposive Sampling)
نمونه‌گيري اتفاقي (ضمني) (Incidental Sampling)
روش نمونه گيري گلوله برفي اسنوبال

در نمونه‌گيري غيراحتمالي، اصل مطلب اين است كه بعضي از افراد شانس انتخاب‌شدن بيشتر يا كمتري دارند.

1-روش نمونه‌گيري سهميه‌اي

در اين روش مثل روش طبقه‌بندي عمل مي‌شود يعني جمعيت اصلي برحسب انواع خصوصيات خود تقسيم‌بندي و نسبت‌گيري مي‌شود. فرق عمده‌اي كه وجوددارد اين است كه بعد از اينكه نسبت‌ها معين شد، يعني مثلاً «در بين دانشجويان دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه تهران»
جنسیت: زن 55 درصد؛ مرد 45 درصد؛
محل سکونت: شهرستانی 60 درصد؛ تهرانی 40 درصد
حالا اگر نمونه‌ها بايستي 100 نفر باشد معناي آن اين است كه در نمونه پايه 45 نفر مرد داشته باشيم. كه در نوع طبقه‌بندي اين 45 نفر از بين آقايان با قرعه‌كشي انتخاب مي‌شد،‌ اما اينجا هر 45 نفري كه بشناسيم و راحت‌تر باشيم را انتخاب مي‌كنيم.

2-نمونه هدفدار

نمونه هدفدار، نمونه‌اي است كه بطور دلخواه انتخاب شده باشد. از اين نوع نمونه‌گيري موقعي استفاده مي‌شود كه بنابر دلايلي بدانند يك ناحيه از كشور يا يك قشر از جمعيت تا حدزيادي نمودار كل مي‌باشد. البته لازم است كه اطلاعات زيادي درخصوص آن ناحيه يا قشر داشته باشيم- مثلاً اگر به تجربه تاييد شده باشد كه طرز فكر و يا آراء كارمندان در انتخابات بسيار نزديك به طرز فكر و يا آراء همه مملكت است، فقط از آنها نظرسنجي بعمل آيد و نظرات آنها به نظرات كل جامعه تعميم داده شود.

3-نمونه‌گيري اتفاقي (ضمني)

در اين روش تنها ملاك انتخاب افراد،‌ در دسترس بودن آنهاست.
مثلاً- بسياري از مطالعات نظرسنجي روي دانشجويان مقطع كارشناسي انجام مي‌گيرد، چون اين افراد به آساني در دسترس و آماده همكاري مي‌باشند.
- البته نتايج اين قبيل مطالعات را بايستي با احتياط تمام تعميم داد.
از جمله كاربردهاي اين روش در هنگام پرسشگري از درب منازل است. بعنوان مثال اگر افراد يك كوچه بعنوان حجم نمونه مورد مطالعه ما انتخاب شده و قرار است كه از هر خانوار از يك نفر بالاي 15 سال نظرسنجي شود، بعد از زنگ و بازشدن در،‌ اولين فردي كه جلوي در مي‌آيد و شرايط پژوهش ما را دارد (مثلاً بالاي 15 سال است) درصورت تمايل از ايشان نظرسنجي بعمل مي‌آيد.

4-روش نمونه گيري گلوله برفي اسنوبال

در نمونه‌گيري گلوله برفي اسنوبال بعد از پرسش از هر نمونه، فرد نمونه بعدي مشخص مي‌شود و به تدريج تعداد نمونه‌ها زيادتر مي‌شود (مثلاً از طريق جمله : از كي بپرسم) – نمونه قبلي، نمونه بعدي را مشخص مي‌كند.

‌نمونه‌گيري داوطلبانه

آزمودني‌هاي داوطلب يك نمونه جهت‌دار از جامعه هستند.
نكته: در شرايطي كه آزمودني‌ها مطابق قانون به جامعه مورد نظر تعلق دارند، يا با توجه به شرايط الزامي به آن مرتبط هستند، استفاده از آزمودني‌ها به صورت داوطلب مفيدتر است.
اكثر مطالعات حيطه علوم انساني از نمونه‌گيري داوطلبانه استفاده مي‌كند. همچنين نمونه‌گيري داوطلبانه در پژوهش‌‌هاي زمينه‌يابي از يك جامعه وسيع كه بر آزمودني متكي است، امكان‌پذير است.

نمونه‌برداري سهميه‌اي

در اين نمونه‌برداري به منظور انتخاب گروهي كه هم معرف باشد و هم متناسب با مقاصد پژوهش باشد، از اطلاعات مربوط به طبقه اجتماعي، جنسيت، نژاد و … استفاده مي‌شود. (در استاندارد كردن تست‌هاي انفرادي به كار رفته است)
كاربرد اين روش مستلزم آن است كه ابتدا چندين مبنا براي طبقه‌بندي انتخاب شود. اين مبناها با متغير مورد مطالعه بستگي دارند. بدين ترتيب شانس تورش نظام‌دار را كاهش مي‌دهند. در مرحله بعد سعي مي‌شود نسبتي از جامعه كه در هر طبقه قرار دارد، معلوم شود. مواردي كه بدين ترتيب به دست مي‌آيد، ممكن است معرف همه موارد موجود در جامعه نباشد.

درخواست خدمات پارس تز ایرانیان